nx notes: Creative Exploration

#11. Viết lách và khám phá bản thân qua những dòng chảy văn hóa

nâu-body — Sun, 07 Jul 2024 15:15:45 GMT

Gần đây, tôi có dịp lắng nghe phần giới thiệu vỏn vẹn 2 phút 12 giây về lớp Storytelling and Writing của tiểu thuyết gia Salman Rushdie trên Masterclass. Có một ý tôi tâm đắc quá, phải ghi chú lại ngay, tự đặt câu hỏi gợi mở để đào sâu vào trải nghiệm và góc nhìn của mình.

Trong video, Salman Rushdie chia sẻ yếu tố văn hóa ảnh hưởng đến hành trình viết lách của ông thế nào, lý do vì sao ông cảm thấy thôi thúc tìm hiểu về mối liên hệ giữa bản thân và hai nền văn hóa Ấn Độ — Mỹ.

Nguyên văn phần chia sẻ:
“I had a very bumpy start. And to be frank, I wrote a lot of garbage. Part of the reason why I was lost is that I had grown up in one culture and I was living in another, and I didn't quite understand my relationship with either.
I really needed to work out who I was because if you're not clear about who you are, then you're not clear about how to write.”
— Salman Rushdie —
Tạm dịch:
“Tôi có một khởi đầu rất gập ghềnh. Và thành thật mà nói, tôi đã viết rất nhiều bản thảo bỏ đi. Một trong những lý do khiến tôi lạc lối là vì tôi lớn lên ở một nền văn hóa và sinh sống trong một nền văn hóa khác. Tôi không thực sự hiểu rõ mối liên hệ giữa chính mình với cả hai nền văn hóa đó.
Tôi thực sự cần phải tìm ra mình là ai, vì nếu bạn không rõ bạn là ai, bạn cũng không rõ mình nên viết về điều gì và như thế nào.”
— Salman Rushdie —

Trúng “tim đen” thực sự!

Tôi thấu hiểu và đồng tình sâu sắc với hành trình đó, bởi tôi đã từng (và thỉnh thoảng vẫn đang) vật lộn để định vị bản thân và đối diện với những mâu thuẫn về bản sắc.

Hành trình khám phá và “chung sống” với chính mình

Tôi lớn lên trong môi trường đa dạng văn hóa. Ông nội người Quảng Ngãi, miền Trung; bà nội là người Thái Bình, miền Bắc; gia đình bên ngoại là người gốc Hoa, ban đầu sinh sống ở miền Tây, về sau thì chuyển về Bà Rịa — Vũng Tàu. Ba và tôi lớn lên ở Rạch Giá, Kiên Giang. Trong suốt 18 năm ở Rạch Giá, tôi đã chuyển nhà 3 lần. Lần thứ tư thì cả gia đình chuyển hẳn lên Sài Gòn sinh sống. Sống ở Sài Gòn được 7 năm thì tôi đi học ở Hà Lan.

Tôi bối rối với nhiều dòng chảy và sự chuyển đổi đến với mình, đôi khi choáng ngợp, hoang mang, không còn biết mình là ai và mình thuộc về đâu, mình nên tin vào điều gì và ra quyết định thế nào. Tôi sống trong cảm giác đó khoảng 4-5 năm, rõ rệt nhất là trong giai đoạn 2020-2022.

Cảm giác đó giống như một người mới bắt đầu hành trình “tu tiên” (hiểu đơn giản là tu tập, tu luyện để thành thần tiên).

Thử tưởng tượng trong người bạn đang nuôi dưỡng một viên thần châu hệ thuỷ. Về sau khi đánh nhau với kẻ thù, bạn thắng trận và thu thập được một viên khác hệ hỏa. Nuốt vào người thì cơ thể gào lên: “Không hợp, không dung hòa được!”. Bên nước bên lửa, bên mềm mại linh hoạt, bên hùng hổ cháy bỏng. Khi chưa thể nắm được cách hòa quyện hai dòng năng lượng này, tôi dường như không mạnh thêm tí nào, mà còn yếu hẳn đi. Vì sao? Vì tôi sẽ căng thẳng và kiệt sức vì những luồng năng lượng đa dạng suốt ngày đấu đá nhau.

Tôi được thôi thúc để học cách thấu hiểu và làm chủ những dòng chảy văn hóa mình tiếp nhận được, giúp “chúng” chung sống hòa hợp với nhau trong cơ thể này. Tôi cảm thấy hành trình rèn luyện của mình có bước tiến mới là khi được học bài bản và đào sâu vào chủ đề năng lực liên văn hóa. Khi đó, tôi dường như hiểu rõ hơn về cách mà văn hóa ảnh hưởng đến suy nghĩ, hành vi và quá trình giao tiếp của mình. Tôi thấy mình cởi mở, bao dung, trầm tĩnh và chậm rãi hơn khi nhận định một người hay một sự việc nào đó. Dần dà, tôi cảm thấy “dòng chảy văn hóa” trong mình trở nên hòa quyện và thông suốt.

Vậy thì liên quan gì đến viết lách?

Viết lách không chỉ là việc đặt bút xuống và tạo ra từ ngữ. Đó còn là hành trình tự khám phá và hòa hợp với chính mình. Những trải nghiệm về sự thay đổi môi trường sống và học hỏi từ nhiều nền văn hóa đã giúp tôi định hình bản sắc cá nhân. Qua đó, tôi không chỉ tìm thấy tiếng nói của mình trong viết lách mà còn hiểu rõ hơn về mối liên hệ của bản thân với những nền văn hóa khác nhau.

Như Salman Rushdie đã nói, sự rõ ràng về bản thân là yếu tố then chốt để tìm ra giọng điệu và hướng đi trong viết lách. Càng hiểu rõ mình, tôi càng thấy mình trong từng con chữ và từng trang viết. Đồng thời, tôi càng nuôi dưỡng mong muốn tìm về nguồn cội và khám phá thế giới con người đa dạng ngoài kia. Giờ đây, tôi cảm thấy vững vàng và an tâm trên hành trình nới rộng bản thân, tự tin hơn khi viết ra những điều chân thực và sâu sắc từ chính trải nghiệm của mình. ♥️

Dành tặng bạn một món quà

Từ những trải nghiệm và bài học trên hành trình nới rộng bản thân, tôi đã cùng chị Quyên viết 72 trang của ebook “Vỡ lòng liên văn hóa”. Ebook gồm 5 phần:

Hành trình liên văn hóa, những câu chuyện thực tế từ Nhi và Quyên
Góc nhìn đa dạng đa chiều về văn hóa
Tầm quan trọng của năng lực liên văn hóa trong nhiều khía cạnh: học hành, làm việc, yêu đương, đời sống
Quá trình giao tiếp và những rào cản phổ biến trong giao tiếp liên văn hóa
Chiến lược và lộ trình cụ thể để phát triển năng lực liên văn hóa, bao gồm các công cụ, mẫu và gợi ý từ các nghiên cứu và kinh nghiệm thực tế của tác giả.

Video bản xem thử 72 trang ebook ở đây!

Đăng ký nhận ebook miễn phí

Không có kịch bản nào bày sẵn lời giải khi nói đến con người, con chữ và văn hóa. Nếu có, thì thông tin đó cũng mang tính khái quát hóa cao, và phần nào chứa đựng định kiến, khuôn mẫu nhất định. Vì vậy, xuyên suốt ebook này, bạn sẽ bắt gặp nhiều câu chuyện, câu hỏi gợi mở và không gian để phản tư. Bạn hãy chuẩn bị một tâm thế mở lòng đón nhận và quan sát dòng chảy tư duy của mình nhé.

Hy vọng rằng ebook này sẽ phần nào giúp bạn nuôi dưỡng một bộ não thấu suốt và một trái tim bao dung để tự tin đi khắp thế gian. Hy vọng rằng khi đó, bạn có thể khơi thông dòng chảy sáng tạo, dòng chảy văn hóa và dòng chảy phát triển bản thân của chính mình. ♥️

#8. Học kịch ứng tác để "biết mình" hơn

nâu-body — Sun, 16 Jun 2024 15:47:08 GMT

Năm 2021, khi đại dịch diễn ra, tôi đăng ký học kịch ứng tác online.

"Hôm nay, tôi sẽ là ai?" — Câu hỏi tưởng chừng đơn giản này lại là điểm khởi đầu cho một hành trình đầy thú vị và bất ngờ với Kịch Ứng Tác (Improv). Improv không gò bó trong kịch bản chuẩn bị sẵn, mà mang đến trải nghiệm sáng tạo ngẫu hứng dựa trên các nguyên tắc chung như:

Yes, and…: lắng nghe chú tâm để tiếp nhận dữ kiện mà bạn diễn đưa ra dù chúng có lạ lùng khó tin trái khoáy. Từ đó, góp thêm một “viên gạch” để xây dựng câu chuyện của chung.
Make your partners look good: đừng để bạn diễn một mình chống đỡ thế giới, đừng chỉ chăm chú tỏa sáng một mình. Hãy làm cho đối phương trông tuyệt nhất có thể, hãy chuẩn bị tâm thế sẵn sàng bước ra để “bày trò” cùng nhau.

02 hiệu quả tức thì của lớp học này là: (1) một lần nữa, tôi khẳng định khả năng lắng nghe của mình thuộc loại tốt, và (2) tôi bớt nghĩ ngợi, phán xét, chỉ trích bản thân khi trót làm điều gì “trật nhịp”.

Năm 2022, tôi “lên lớp” hai.

Học level 2 khó hơn về kỹ thuật nhưng chạm đến nhiều góc khuất, nỗi sợ và cả sự sáng tạo trong tôi. Tôi bớt gồng, bớt phòng bị và bắt đầu xoã để chơi đã đời.

Trên sân khấu Improv, mọi ranh giới đều được xóa bỏ. Không còn những vai diễn cố định, không còn áp lực phải diễn xuất hoàn hảo, thay vào đó, mỗi người được tự do sáng tạo, biến hóa và hòa mình vào dòng chảy của câu chuyện.

Tôi có thể trở thành bất kỳ ai hoặc không là ai cả. Tôi có thể nới rộng dáng hình và danh tính của mình, từ một anh hùng dũng cảm đến một chú hề vui nhộn, từ một nhà khoa học lỗi lạc đến một người nội trợ bình dị, từ một bạn bươm bướm đủ màu đến một chiếc tủ cũ kỹ, từ chiếc lá màu tím đến cái máy rửa chén ồn ào.

Cảm giác tự do sáng tạo, nghĩ gì nói đó thực sự đã dữ lắm. Càng đã hơn khi có người “tiếp chiêu” và kể chuyện cùng. Tôi thấy mình dám nói và dám chấp nhận những ý nghĩ mới lạ của bản thân.

—

Ai cũng có khả năng sáng tạo tiềm ẩn. Có người cần phải gò mình vào khuôn mới phát huy tốt tinh thần sáng tạo. Số khác lại mong cầu được vùng vẫy trong những môi trường cởi mở hơn — nơi cổ vũ sự tự do thể hiện bản thân một cách độc đáo và trọn vẹn.

Ở thời điểm này, tôi đang chọn “đề mở” để theo đuổi con đường sự nghiệp của mình. Có thể nói, hành trình học kịch ứng tác đã kích hoạt công tắc trong chiếc phòng tối tôi giấu nhẹm thật sâu trong căn phòng tâm trí.

Trải nghiệm bộc lộ con người mình là nền tảng giúp tôi củng cố quyết định chuyên tâm phấn đấu làm một người kể chuyện xuất sắc hơn.

Tôi sẽ luôn bước tiếp, nới rộng bản thân, tự hỏi “Hôm nay, tôi sẽ là ai? Hôm nay, tôi sẽ kể câu chuyện gì?”, và đón nhận những điều mới mẻ đến với mình.

#4. "Ngày xửa ngày xưa" là câu thần chú kể bất kỳ chuyện gì

nâu-body — Sun, 19 May 2024 16:42:59 GMT

Tuần vừa rồi, tôi dẫn dắt hoạt động kể chuyện ứng tác dành cho người mới — người chưa quen thuộc với các cấu trúc hoặc hình thức kể chuyện sáng tạo. Chủ đề là “mùa hè dữ dội”, thuộc chương trình “Mùa hạ ha ha” (ha ha ha ha ha ha ha).

Tôi bắt đầu bằng câu: “Hè vè, nắng mưa thất thường, ve kêu 8 tiếng, tôi đau đầu và hay buồn ngủ”. Câu chuyện sau đó được tiếp nối bởi 11 người bạn khác, không theo một thứ tự nào cả. Sự tiếp nối này không cần phải quá nghiêm túc, có ý nghĩa sâu sắc lay động lòng người, hoặc đi theo một khuôn mẫu nhất định. Lời mời của tôi là:

Yes, and: đồng thuận, chấp nhận dữ kiện mà bạn mình vừa chia sẻ.
Hãy nói điều bạn nghĩ, bạn tin và muốn nói ra. Những người bạn cùng chơi sẽ ủng hộ, đồng thuận, và cùng bạn xây dựng câu chuyện.

Sau hai vòng chơi, những tình tiết thú vị lần lượt xuất hiện. Tôi như “nhìn thấy” một nhóm trẻ vui cười; một bạn cá sấu ngộ nghĩnh biết nói chuyện, biết trả treo; một cô bé muốn hiểu hạnh phúc là gì và trên thiên đường có gì hay… Việc mở màn bằng hoạt động này giúp những người bạn trong vòng tròn thả lỏng, mở rộng khả năng tưởng tượng và thoát ra khỏi lối mòn suy nghĩ thường ngày.

Diễn biến và sự đa dạng, bất ngờ, màu sắc của câu chuyện luôn làm tôi thấy vui thích và hứng khởi khi nghe. Vậy là tôi quyết đinh rủ rê một người bạn học lớp kịch ứng tác (Improv) để cùng luyện “cơ sáng tạo”.

Trong buổi gặp đầu tiên, tôi chia sẻ với bạn cấu trúc “Once upon a time” gồm 7 câu:

Once upon a time, ________________ (Ngày xửa ngày xưa, ________________)
And every day, ________________ (Và mỗi ngày, ________________)
Until one day, ________________ (Cho đến một hôm, ________________)
And because of that, ________________ (Và bởi vì thế, ________________)
And because of that, ________________ (Và bởi vì thế, ________________)
Until finally, ________________ (Cuối cùng, ________________)
And ever since, ________________ (Từ đó về sau, ________________)

Một câu chuyện hấp dẫn, thu hút thường có tình tiết cụ thể, có tính hình ảnh, có cao trào, có thể vẽ ra bối cảnh, suy nghĩ, cảm nhận, tiến trình trưởng thành của nhân vật. Ở góc nhìn và trải nghiệm của tôi, vai trò của 7 câu trên có thể lý giải như sau:

Câu 1 và câu 2 là phần mở đầu, giúp vẽ ra bối cảnh và làm rõ nhân vật chính.
Câu 3 gợi mở một sự thay đổi, một điều bất bình thường xảy ra.
Câu 4 và 5 là diễn biến của câu chuyện — đó có thể là hành trình vụn vỡ rồi chữa lành, bế tắc rồi nở hoa, sai phạm rồi quay đầu, nguyên nhân và kết quả,…
Câu 6 giúp các tình tiết trước đó kết nối và đẩy lên cao trào, tạo cảm xúc và dấu ấn cho câu chuyện.
Câu 7 là lời kết, là giải pháp, là khi mọi nút thắt đều được tháo gỡ.

Ở lần thử đầu tiên, bạn tôi bắt đầu với chủ đề xe đạp. Ở lần thử thứ hai, câu chuyện trở nên vĩ mô hơn với chủ đề bom nguyên tử. Trong hai lần chơi, bạn tôi đều là người bắt đầu trước với chủ đề bạn quan tâm, và tôi thường là người thêm tình tiết kịch tính, bất ngờ và đẩy câu chuyện lên cao trào.

Sau nhiều lần chia sẻ/dẫn dắt hoạt động kể chuyện sáng tạo, tôi có 2 quan sát sau:

Quan sát 1: Câu chuyện và cách triển khai ý tưởng phản ánh mối quan tâm và dữ liệu hoặc “chất liệu” đầu vào của người kể.

Bạn tôi làm khoa học và đang quan tâm đến chủ đề phương tiện công cộng (xe đạp) và AI. Còn tôi lớn lên với phim trinh thám - gia đình của đài TVB (Hong Kong), với game show và show thực tế của các quốc gia. Vì vậy, chúng tôi có những cách bắt đầu và triển khai câu chuyện rất khác nhau. Nhưng thú vị và đầy màu sắc!

Quan sát 2: Những tình tiết bất ngờ trong câu chuyện giúp chúng ta cởi mở hơn với góc nhìn khác biệt từ người khác. Đôi khi, là cởi mở hơn với góc khuất và tiếng nói ẩn sâu bên trong của chính mình.

Chúng ta có thể có nhiều điều muốn nói, muốn làm, muốn thảo luận, nhưng không tiện thể hiện những khía cạnh đó trong đời sống thường nhật. Người ta đánh giá thì sao? Không sao, trong không gian hư cấu và sáng tạo của câu chuyện, chúng ta được nghe những góc nhìn lắm lúc lạ lùng từ người khác, và được tiếp thêm can đảm nói lên những điều thật nhất trong mình.

Những câu chuyện tưởng chừng ngẫu nhiên này đang “tiếp tay” cho chúng ta rèn luyện cơ sáng tạo và hiểu rõ hơn về chính mình.

Bạn đã bao giờ kể chuyện theo cách này chưa? Hãy thử áp dụng cấu trúc “Once Upon A Time” và chia sẻ câu chuyện của bạn với tôi nhé!

#1. Creative process: Khám phá 06 giai đoạn của quá trình sáng tạo

nâu-body — Sun, 28 Apr 2024 13:01:16 GMT

Quá trình sáng tạo có xu hướng giống như một đường xoắn ốc ngoằn ngoèo, hơn là một đường thẳng tắp. Nếu bạn không phải là một người nhiều ý tưởng, vẫn có ti tỉ cách rèn luyện óc sáng tạo và trí tượng. Tuy nhiên, thực chất là ngay đến những người được xem là sáng tạo nhất hành tinh cũng có lúc bế tắc.

Miyazaki Hayao — một trong những họa sĩ truyện tranh và đồng sáng lập xưởng phim hoạt hình Studio Ghibli, từng chia sẻ một ngày làm việc đầy trắc trở của ông. Rất nhiều lần ông muốn bỏ cuộc, nhưng rồi lại quay lại bàn vẽ. Xem loạt ảnh phóng sự đấy xong, tôi nhận ra: “Ồ, thì ra đến ông ấy cũng vò đầu bứt tóc trong lúc sáng tạo, cũng chán ghét bản thân, cũng tự vò nát những ý tưởng khó khăn lắm mới nghĩ ra.”

Tôi cũng từng thế, không chỉ trong viết lách, mà còn mở rộng ra bối cảnh giảng dạy — điều phối, làm kinh doanh — truyền thông — tiếp thị. Khi “tắc não”, có thể bạn sẽ trải qua những giây phút hoài nghi năng lực của mình.

Vậy nên, thay vì chia sẻ 100 cách giúp bạn sáng tạo hơn, tôi muốn đào sâu vào quá trình hình thành và thực thi ý tưởng. Hiểu về quá trình này giúp chúng ta nhận thức rõ hơn về việc mình đang ở đâu, nơi chúng ta cần phải đi và cách để đạt được điều đó.

Bài viết này giới thiệu đến bạn 06 giai đoạn trong quá trình sáng tạo, được lược dịch từ quyển sách The Copy Workshop — Workbook (Bruce Bendinger, 2002), kết hợp với một số nguồn sách vở, nghiên cứu, và quan sát của bản thân tôi. Mời bạn cùng đọc và thảo luận!

1. PREPARATION: GIAI ĐOẠN CHUẨN BỊ

Càng nghiên cứu, càng có nhiều dữ liệu, chất liệu nạp vào, bạn càng có khả năng tạo ra kết nối từ những điều tưởng chừng không liên quan. Ở giai đoạn này, não trái sử dụng ngân hàng ký ức để đúc rút kiến thức và kinh nghiệm trong quá khứ, sau đó, tạo ra những ý tưởng sơ khởi.

Hoạt động gợi ý: Nghiên cứu trên Google, lướt Facebook group, lắng nghe thảo luận của đối tượng mục tiêu, viết nhật ký, viết tự do, vẽ mindmap.